Tijdens een plantensurvey op het Groot Buitenschoor kwam Frank Wagemans een oude bekende tegen: pijpbloem.
Vroeger
Tijdens een dijkwandeling in de Appelzak bij Bath op 7 oktober 2012, werd onze aandacht getrokken door een plant met wel heel opvallende vruchten. Het bleek te gaan om pijpbloem en nog veel interessanter: het was de allereerste geregistreerde waarneming voor Zeeland – https://waarneming.nl/observation/96584496/
Ondertussen heeft deze plant zich in de loop der jaren stevig uitgebreid met als topjaar 2022 toen er ruim 600 planten werden geteld – zie waarneming.nl
Voor België blijven de waarnemingen beperkt tot het Groot Buitenschoor met de eerste melding in 2021.
Een historische reiziger langs de rivier
De aanwezigheid van de pijpbloem in onze streken is onlosmakelijk verbonden met de menselijke geschiedenis. Als archeofyt werd de plant al vóór de 16e eeuw geïmporteerd, vermoedelijk door kloosterlingen of kruisvaarders. Vanwege de wortels, die in de volksgeneeskunde werden gebruikt om bevallingen te bespoedigen – vandaar de naam Aristolochia (Grieks voor “beste geboorte”) – werd ze aangeplant in kloostertuinen. Vanuit deze tuinen is de plant verwilderd en heeft ze via de rivieren een weg naar buiten gevonden. Langs de Schelde verspreidt de plant zich vaak doordat wortelstokken door het water worden meegevoerd en elders op de oevers opnieuw wortelen.
Ecologie en het estuarium
De pijpbloem (Aristolochia clematitis) is een bijzondere verschijning in het landschap van de Schelde en de Westerschelde. Hoewel de plant oorspronkelijk uit Zuid- en Midden-Europa komt, heeft ze zich langs deze waterwegen op unieke wijze staande weten te houden.
De pijpbloem is een veeleisende bewoner. Ze gedijt het best op:
- Stikstofrijke en kalkhoudende bodems: De klei- en zandgronden langs de Scheldeoevers bieden precies de juiste voedingsstoffen.
- Warme, beschutte plekken: Je vindt haar vaak in ruigten, aan bosranden of langs dijken waar de zon de grond goed kan opwarmen.
- Verstoorde grond: De dynamiek van de rivier, met zijn getijdenwerking en incidentele overstromingen, zorgt voor de “verstoring” die deze plant nodig heeft om concurrenten voor te blijven.
In het estuarium van de Westerschelde, waar zoet en zout water elkaar ontmoeten, is de pijpbloem zeldzamer dan langs de zoetwaterloop van de Schelde. Toch komt ze op de hogere, kalkrijke dijkhellingen en in de binnenduinranden van Zeeland voor, waar ze profiteert van het milde zeeklimaat.
De ingenieuze ‘insectenval’
De bloei in mei en juni is een spektakel van vernuft. De lichtgele, buisvormige bloemen fungeren als een tijdelijke insectenval. Kleine vliegjes worden de bloem in gelokt en kunnen door naar binnen gerichte haren niet meer ontsnappen. Pas nadat het insect de stempels heeft bestoven met meegebracht stuifmeel en de bloem eigen stuifmeel heeft afgegeven, verslappen de haren en mag de bezoeker vertrekken. Omdat de plant in onze streken vaak als kloon voorkomt (vegetatieve voortplanting via wortelstokken), vindt er echter zelden succesvolle zaadvorming plaats.
Bescherming en toekomst
Hoewel de pijpbloem op de Rode Lijst staat als zeldzaam, zijn de populaties langs de Schelde stabiel. Natuurherstelprojecten in de Schelde-estuariumgebieden dragen indirect bij aan haar behoud door de natuurlijke dynamiek van de rivieroevers te herstellen.
Meer weten
- waarnemingen voor Appelzak bij Bath op waarneming.nl
- waarnemingen voor België op waarnemingen.be
- Flora van Nederland
- FLORON verspreidingsatlas voor Nederland
