In mijn 30 jaar als conservator van Galgeschoor en Groot Buitenschoor, 2 buitendijkse natuurgebieden aan de Schelde nabij de Be-Nl grens, was ik ten zeerste bekend met Echt lepelblad (Cochlearia officinalis). Als webmaster van de VOC kamer Antwerpen werd ik bekend met Scheurbuik en vloeide als samen tot 1 verhaal.
Scheurbuik of scorbuut
Scheurbuik, ook wel scorbuut genoemd, is een ziekte die eeuwenlang een grote bedreiging vormde voor zeelieden en ontdekkingsreizigers.
De aandoening ontstaat door een ernstig tekort aan vitamine C (ascorbinezuur), een essentiële voedingsstof die het lichaam nodig heeft voor de aanmaak van collageen, wondgenezing en het behoud van gezond tandvlees.
In tijden waarin verse groenten en fruit schaars waren – vooral tijdens lange zeereizen – kon scheurbuik zich snel ontwikkelen. Symptomen varieerden van vermoeidheid, bloedend tandvlees en huidproblemen tot uiteindelijk de dood als er geen behandeling volgde. De ontdekking van de oorzaak van scheurbuik en de remedie ervoor was een mijlpaal in de medische geschiedenis.
In de 18e eeuw voerde de Britse arts James Lind een beroemd experiment uit aan boord van een schip, waarbij hij vaststelde dat citrusvruchten zoals citroenen en sinaasappels de symptomen konden verlichten.
Dit experiment werd uitgevoerd vanaf 20 mei 1747 met twaalf patiënten en de toepassing van voedingssupplementen, die varieerden per subgroep, inclusief de consumptie van citrusvruchten, kruiden, pasta’s, appelciderazijn en andere behandelingen, waarbij degenen die de citrusvruchten hadden geconsumeerd de beste resultaten gaven in de behandeling van hun scheurbuik.
Dit leidde tot het gebruik van citroensap als standaardrantsoen voor Britse zeelieden, waarmee scheurbuik grotendeels werd uitgebannen.
Echt lepelblad (Cochlearis officinalis)
Maar citrusvruchten waren niet de enige bron van vitamine C. In Noord-Europa, en met name langs de Noord- en West-Europese kusten, groeide een bescheiden maar krachtig plantje: echt lepelblad (Cochlearis officinalis).
Deze wilde kruisbloemige plant, herkenbaar aan zijn lepelvormige bladeren en witte bloempjes, werd al vroeg gewaardeerd om zijn geneeskrachtige eigenschappen. In het vroege voorjaar vormen zij een zee van witte bloemen op de brakwaterschorren langsheen de Schelde stroomafwaarts van Fort Sint-Filips en Westerschelde.
Zijn hoog gehalte aan vitamine C maakte het tot een waardevol middel tegen scheurbuik, maar vooral dat je het kon en kunt terugvinden in het kustgebied van Noord- en West-Europa.
Er bestaan 30 soorten lepelblad. Bij ons vind je het Echt lepelblad Cochlearis officinale langsheen de Schelde. Het Deens lepelblad Cochlearis Danica vind je in het voorjaar o.a. in de bermen van de Bredabaan bij Brasschaat. Dat laatste is daar terechtgekomen met het strooizout.
Echt lepelblad groeit van nature in zilte, brakke gebieden zoals schorren. In Vlaanderen is het tegenwoordig zeldzaam (omdat er amper nog brakke schorren zijn), maar het komt nog voor in het Schelde-estuarium stroomafwaarts van Fort Sint-Filips.
De plant heeft een bijzondere levenscyclus: hij ontkiemt in de herfst, groeit door de winter heen en bloeit in het voorjaar. Dit maakt hem tot een van de weinige eetbare planten die in de winter beschikbaar zijn – een cruciale eigenschap om te overleven in barre omstandigheden.
Kort samengevat: Scheurbuik is een ziekte veroorzaakt door vitamine C-tekort, en echt lepelblad was een natuurlijke remedie dankzij zijn hoge vitamine C-gehalte. Deze plant speelde een belangrijke rol in de geschiedenis van de zeevaart en heeft ook vandaag nog waarde als eetbare en geneeskrachtige wilde plant.